De Mens is uit Balans

Manon Claus
May 14, 2020
8 min read

Updated: May 22, 2020

Al in de eerste week, heck, al op de eerste dag van de 'intelligente lockdown' werd ons verteld dat we het 'heel erg moeilijk' hadden, of het in ieder geval vast wel zouden krijgen. Binnen enkele dagen hoorde ik al zinnen als: 'we vliegen allemaal tegen de muren op'. Taal is belangrijk en ik vroeg me dus steeds vaker af, of we de ellende niet met de paplepel binnen gegoten hebben gekregen én of dat niet ook anders had gekund..

PROBLEMEN AANPRATEN OF BESPREKEN

We waren dus massaal 'uit balans', ook al voelde ik dat zelf niet zo. De term 'het nieuwe normaal' droeg vervolgens ook niet bij aan een rustig neerleggen bij de situatie. De hakken gingen in het zand. Bijna elke reclame-uiting ging vanaf nu over de vreselijke situatie waarin we ons opeens begaven. En allen volgden het adagium: 'maar we hebben elkaar nog'. Wij, gezellig, saamhorig, heel erg Nederlands en vrijgevig volk, zullen het varkentje samen wel eens wassen. En we zetten allemaal een beer in het venster.

IN YOUR DREAMS

Maar is dat wel zo, dat 'samen'? Of was dat de gedroomde reactie van het behoorlijk recalcitrante 'niemand schrijft mij de wet voor' Nederlandse volk? Ondertussen weten we dat geweld is toegenomen. Huiselijk geweld, maar ook geweld richting de politie en onze buren. Rekening houden met elkaar lukt niet zo goed. Diverse korte lontjes zijn, nu we niet meer kunnen en mogen wat we gewend waren, ontploft. En we hebben ons in verschillende kampen ingegraven. De een wilde helemaal geen 'nieuw normaal' - want die ging het juist goed, de ander verlangde er juist naar en beiden zien ze het uit hun handen glippen.

'Het wantrouwen wordt voortdurend gevoed.'

TEAR US APART

Naast de boodschap van onze overheid, van de mensen die we zelf gekozen hebben om het voor ons te regelen, kregen we ook te maken met heel veel meningen en ideeën van anderen. En dat veroorzaakte ruis. Want had die overheid het wel goed met ons voor? Dat wantrouwen wordt voortdurend gevoed. De vraag of 'die anderen' het dan eigenlijk wél goed met ons voor hebben, wordt veel minder gesteld. Want wie heeft er baat bij wantrouwen in de overheid..? Dáár hebben ze het in geen enkel televisieprogramma over*. Naast de scheuren in economie en onze gezondheid, moeten we nu ook omgaan met scheuren in hoe we -samen én individueel, met deze crisis omgaan.

WHENEVER, WHERE EVER Het steeds sterker individualiseren van onze samenleving helpt ondertussen ook niet bepaald mee. Want om iets samen te 'fiksen', kun je niet je eigenbelang voorop stellen. Maar als de chaos te groot wordt, als de ramp niet te overzien is, letterlijk en figuurlijk, dan is het kennelijk toch wel 'ieder voor zich', in Nederland. Destabilisatie, recessie, werkeloosheid en wantrouwen, geeft vrij baan aan slechte bedoelingen, die zich voeden met dat 'ieder voor zich'-sentiment. Extreem-rechts is in opkomst. Russische trollenfabrieken draaien overuren. De echte ramp moet dus misschien nog komen.

'De echte ramp moet misschien nog komen..'

FREE-DUMB

Onder het mom van 'kritisch denken' werden ondertussen de meest bizarre theorieën van stal gehaald. Het virus bestond niet. Het bestond wel en was opzettelijk verspreid, het was geen virus maar 'ze' wilden microchips in ons planten, of het was een biologisch wapen om de wereldbevolking te reduceren.. De meest voor de hand liggende en logische verklaring is echter meestal de juiste. Maar die is niet bevredigend. Want je hele hebben en houden, je baan, je inkomen, je huis, je leven te zien verdwijnen door toeval, dat is er in de gehele menselijke historie nog nooit lekker 'ingegaan'. Iemand moet boeten. Barbertje moet hangen.

HAIL, HAIL MODERN WORLD Ook de boodschap dat er beslissingen genomen moeten worden, wereldwijd, met maar snippers aan informatie en kennis (omdat er domweg niet méér is) en dat we dus misschien wel verkeerde beslissingen nemen en dat misschien het beleid daardoor wat 'zwalkt' of onzeker of (te) voorzichtig lijkt, willen velen niet horen. Zij willen dat er iemand is, die zegt: 'Zo is het en zo doen we het'. Ook al is dat niet reëel. Ze willen, met andere woorden, liever een dictator, dan een transparante overheid die toegeeft dat we met hagel schieten op een mier. Of op miljoenen mieren, met een kanon. En dat we allemaal wat geduld moeten hebben.

'De werkelijkheid haalt de reclame in..'

PATIENCE MY DEAR

Dus ondertussen hebben we het ook allemaal inderdaad heel erg moeilijk gekregen. Want hoe ga je in je hoofd om met een onzichtbaar virus, met een -voor je ogen- afbrokkelende economie, met verlies van levens en van het leven dat jij voor jezelf had opgebouwd, de dromen die je had en die niet meer doorgaan én met het feit dat we het toch echt kennelijk niet voor elkaar krijgen om het 'samen' te doen... De werkelijkheid haalde de reclame in. Alleen net iets anders. En hoe ga je om met vrienden, die in complottheorieën geloven?

THE DARKNESS INSIDE

In ons hoofd leidde dat tot frustratie, verdriet, gevoelens van verlies en dus bij velen ook tot woede. Kwaadheid, omdat je met de rug tegen de muur staat en moet vechten tegen een onzichtbare vijand, die je niet had zien aankomen. Hoe moet je je verdedigen tegen iets dat je niet ziet? De één koos ontkenning en de ander voorzichtigheid. Ook daardoor ontstaat er frictie. Leerkrachten die geen proefdier willen zijn. Mensen die toch tegen de aangegeven looprichting inlopen.. Een man zette een supermarktmedewerkster tegen de muur en bespuwde haar, omdat hij geen zin had te wachten tot zijn karretje werd schoongemaakt. Zijn karretje. Voor zijn gezondheid... Maar het 'moeten wachten' op iets waarvan hij ontkende dat het bestond, dat was teveel.

'Wie is er dan eigenlijk wél de baas?'

BLIKSEMAFLEIDER

En die woede moet ergens op bekoeld worden, of op zijn minst een afleider vinden. Liefst richting iets dat zo min mogelijk terug doet. En dat is, naast de partner, vaak de overheid. Die moet immers wel de kalmte bewaren, alles nog eens rustig uitleggen, duidelijk maken dat ze volledig transparant zijn en dat zij 'echt niet de baas willen spelen' en 'het aan de verantwoordelijkheid van de burgers zelf ligt, hoe dit af gaat lopen'. Maar die verantwoordelijkheid willen veel burgers juist niet. En 'Ik ben hier niet de baas' is misschien nu juist wel het totaal verkeerde signaal..

COMPENSATIE En iedereen stond op de stoep, nee - niet om te klappen voor 'de zorg', maar op de stoep in Den Haag en ze wilden gecompenseerd worden. En iedereen reageerde zich af op de sociale media -een groter broeinest dan Covid-19. Het virus werd opeens niet meer het grootste probleem... Het dragen van een mondkapje werd van bescherming van de ander en jezelf, opeens 'een vernederende toestand'. Het zoveel mogelijk binnen blijven, ook ter bescherming van de ander en jezelf, werd opeens 'het inperken van mijn vrijheid'.

'We zijn het niet meer gewend..'

RESET

De paniek gaat dus wellicht niet zozeer over het virus, maar over onze capaciteit om met het grote onbekende om te gaan. Met onzekerheid. Ik heb het 'totale ontbreken aan saamhorigheid' al eens eerder meegemaakt. Opeens, letterlijk van de ene op de andere dag, was zowat al het mij bekende en vertrouwde weg. En buiten mijn schuld. Hoe het zou gaan aflopen, was volkomen onduidelijk. En ik stond er alleen voor, niet samen met 17 miljoen anderen. Ik kon fluiten naar compensatie. Helemaal niets kreeg ik, nou ja, dat is niet waar.. Afkeuring en nog wat trappen na.. Want ik was het vast zelf schuld. Het individu is het dus zelf schuld, het collectief had het niet zien aankomen.

KABBELEND Niet vooruit kunnen kijken, plannen, die stip op de horizon niet hebben, dat was moeilijk. Tenminste, dat is het kennelijk voor ons allemaal geworden. In grote delen van onze historie was het zelden zo rustig, gereguleerd en welvarend als het in ons leven, sinds WOII, is geweest. Dus we zijn het gewoon niet meer gewend, het onzekere, het meebewegen met toeval, met plotselinge verandering.

STORM CHASERS

'We zitten niet allemaal in dezelfde boot, maar wel in dezelfde storm', hoorde je steeds vaker. Mensen met een uitkering of pensioen hoeven zich geen zorgen te maken over inkomen of baan. Mensen met een 'essentieel beroep' hebben niet te klagen over werk of opdrachten. Iedereen maakt zich dus eigenlijk druk over zijn eigen situatie, zonder echt over de schutting te kijken naar waar anderen mee worstelen. De diverse sectoren buitelen over elkaar heen en claimen dat zij echt het 'ergste' zijn getroffen.. (En de overleden mensen en hun nabestaanden zijn slechts cijfertjes in het journaal.)**

KALE KOPPEN

Dus hoe kunnen we ervoor zorgen dat 'Nederland' niet alsnog tegen de muren opvliegt, nu dat de 'Ramses Shaffy' reclameboodschappen zijn verstomd? Er is ons, concludeer ik, niet zozeer een probleem aangepraat, er is wellicht (iets prematuur) geprobeerd er een te voorkomen. Maar het perspectief is weg. Als we straks wel over deze periode heen kunnen kijken, of hem zelfs achter ons kunnen laten en we kunnen terugkijken op de puinhoop. Wat is er dan gesneuveld? Onze welvaart? Of ons gevoel voor veiligheid?

'Wat is er straks gesneuveld?'

DE ESSENTIE

In oorlogen keken voormalig buren elkaar opeens wantrouwend aan. (Zoals we nu ook naar elkaar loeren. 'Waarom wordt bedrijf X wel door de overheid ondersteund en ik niet? Waarom is mijn beroep geen essentieel beroep, ik doe er ook toe!) En daaruit ontstonden weer nieuwe oorlogen. In andere oorlogen vroeg men zich achteraf af, aan welke kant je had gestaan, aan de goede of de verkeerde?

Hoe kunnen we dus het kaalscheren van hoofden, straks, voorkomen?

* NOS liet gisteren in een kort item weten dat Rusland zich actief bemoeit met het ondermijnen van het vertrouwen in onze politiek, door het verspreiden van fake-news/ complottheorieën. Ook alt-right speelt een rol.

** Trauma expert Berthold Gersons zegt er hier dit over: "Ik denk dat we onze doden veel zichtbaarder moeten maken. Coronapatiënten sterven nu in grenzeloze anonimiteit. Waarom zijn er in de kranten nog geen grote pagina’s verschenen met foto’s van alle slachtoffers van corona? Zelfs in Engeland, het land van de stiff upperlip, hebben de kranten foto’s gepubliceerd van de zorgmedewerkers die zijn gestorven door het virus. Ik wil oproepen om een dag van nationale rouw te houden. Corona wordt misschien niet als een ramp beleefd, maar herdenk alle slachtoffers van corona. Straks hebben we hier zes- of zevenduizend anonieme doden en hebben we niet meer gedaan dan 1 minuut stilte en klappen voor de zorgverleners. We zouden meer stil moeten staan bij de overledenen. Haal ze uit de schaduw. Zodat iedereen beseft dat we dit met elkaar moeten doen."

Persoonlijke noot: Zeker in moeilijke tijden zoals nu, zorgen 'creatives' voor ons mentale welzijn. U geniet van gratis filmkanalen, gratis (muziek)streamingsdiensten, gratis online musea-tours en zelfs gratis boeken om u niet te hoeven vervelen. Dat kan alleen door de makers daarvan: de schrijvers, de muzikanten, de kunstenaars. Net zoals voor de zorgmedewerkers, politie, vuilnisophalers en andere essentiële beroepen die te laag worden betaald, wil ik u graag attenderen op de doorgaans bizar lage vergoedingen die u bereid bent aan creatives toe te kennen. Een groep die in deze tijd subiet zijn inkomen geheel in rook op ziet gaan. En vraag ons zeker niet meer om te werken voor 'exposure'!