Ethiek in Crisistijd (2)

Manon Claus
Apr 18, 2020
6 min read

Updated: Aug 24, 2021

Landen verkeren regelmatig in crisissituaties. We voeren steeds vaker oorlog. Ook zorgen aardbevingen, grote vulkaanuitbarstingen, droogte, watersnood en (andere) klimaatverandering, ervoor dat de voedselvoorziening in crisis geraakt. En elke crisis is een tweetrapsraket: het gaat eigenlijk altijd gepaard met een economische ramp. We leggen de nadruk op het beperken van die tweede 'trap', terwijl we die eerste vaak gewoon laten gebeuren, of zelfs ontkennen.

DE BOOT IN

Ik lees de laatste weken veel oproepen tot samenwerking, we zitten immers allemaal in hetzelfde schuitje. En straks, als dit 'voorbij is', willen we ook weer liefst 'gewoon' verder. Maar er trokken ook minder ethische zaken aan mijn oog voorbij. Zoals dus de reclame van een incassobureau dat 'die wanbetaler' wel eens even voor u zou aanpakken. En ook waren er berichten over investeringsfondsen, die eenzijdig langere betaaltermijnen afkondigden, of huren niet wilden voldoen, ook al was er voldoende in kas.

REFLEX, REFLUX Ethiek is, in tijden van crisis, doorgaans een van de eerste dingen die we loslaten. Als er nog een laatste pak wc-papier in de schappen ligt, dan is het ieder voor zich en -ook al hebben we het niet per se nodig, we nemen het mee. Je weet maar nooit. Ethiek is dan ook niet onze basis reflex. Het is een laagje beschaving. Maar er is een verschil tussen het 'buikgevoel' dat je overvalt bij de aanblik van dat laatste pak pasta enerzijds en een reclame uiting, of een zakelijke beslissing. Want voor die laatste neem je de tijd. Je denkt erover na. En dus vinden we dat kwalijker.. Net zoals de wapenhandel een 'vies smaakje' heeft.

'Hoe snel mag je eigenlijk ergens om lachen?'

GALGENHUMOR

Ethiek is ook iets dat je niet in je eentje overeind houdt: daar heb je elkaar bij nodig. Logisch dus dat onethisch gedrag op veel venijn kan rekenen. In Egypte kwam men met 'Coronabrood' en in Duitsland met 'Wc-papiertaart'. Dat kun je nog onder 'humor' rekenen en de bakker heeft het moeilijk, dus daar vallen we niet over. (En hoe snel je om of met een crisis mag lachen, ook dat hangt van eenieder's moraal af.) Maar Trump die bejaarden min of meer 'oproept' om het leven te laten om de economie te redden, valt in minder goede aarde. De man is natuurlijk sowieso niet bepaald de 'posterboy' van ethisch handelen..

DE JUISTE FORMULE(RING)

Ook in Nederland werd er steeds openlijker gesproken over het 'kiezen' voor behandeling of niet, in verband met Covid-19. En daarbij geldt, zoals iemand al eerder zei: 'c'est le ton, qui fait la musique'. Zo schoot een opmerking in het artikel van een 'moedige' arts in Trouw mij opeens in het verkeerde keelgat. "Ergens vanaf je zeventigste is een lange ic-opname van ca. drie weken een zeer ernstig trauma op zich. Na afloop heb je misschien wel een jaar nodig om te revalideren. Een jaar!" stelde de betreffende 'moedige' arts die 'durfde te zeggen waar het op staat'.

Een fitte, gezonde oudere 'mag' dus niet een jaar revalideren, dat is te lang. Als dochter van zo'n fitte oudere, die na zijn jaar revalideren na de Q-koorts nog steeds (ca. 11 jaar later) een fit leven leidt en met zijn vrouw nog gewoon zelfstandig woont en leeft, leek het alsof hij destijds de morele plicht had gehad om dan maar dood te gaan, alsof zijn vechtlust misplaatst was (en is). Een Belgische familie stapte zelfs naar de rechter..

'Wie vangt de klappen op?'

NO PLACE LIKE HOME

Tijdens deze crisis, waarbij opgeroepen wordt om vooral binnen te blijven, blijkt ook maar weer eens wie de klappen van het wegvallen van ethiek opvangt: vrouwen en kinderen. Vrouwen worden in grote getalen slachtoffer van huiselijk geweld en kinderen verdwijnen van de radar. 'Huiselijk geweld' mag dan goed aangeven dat het binnen een huis en dus binnen de relatie plaatsvindt, maar 'huiselijk' is ook een woord dat we gebruiken voor gezelligheid. Ergens waar je je thuis voelt. Dat staat natuurlijk in schril contrast met een plek waar je juist niet veilig bent. Geweld is geweld. Zo zijn we verkrachting binnen een relatie ook gewoon verkrachting gaan noemen. En is de term 'crime passionel' voor het vermoorden van je vrouw of vriendin, ook afgeschaft.

IN THE BLINK OF AN EYE

In elke oorlog is geweld tegen vrouwen en kinderen opeens de gewoonste zaak van de wereld. De meest wrede geweldstoepassingen passeren de revue, gepleegd door voorheen 'doodnormale' mannen. Naast de oorlog overleven én niet te sterven van de honger, moeten vrouwen ook dat overwinnen. Je ziet het ook bij armoede. Het lijkt een lot dat niet te vermijden valt. En als de oorlog voorbij is, worden deze vrouwen geacht om te doen alsof alsof het niet gebeurd is. In sommige culturen wordt je er nog zelf voor verstoten ook. Hoeveel respect en ethiek we ook dachten te bezitten, het is in een oogwenk verdwenen.

DE JEUGD HEEFT DE TOEKOMST Kortom, ethiek is juist nu zo'n heet hangijzer, omdat we het grootste risico lopen dat we het loslaten. Dat chaos het overneemt. Dat we niet meer luisteren naar de wetenschappers en politici en dat we gaan doen waar we zin in hebben. Het veroorzaakte de tweede golf van de Spaanse griep, de meest dodelijke episode. Je ziet het nu al, aan de jongeren die toch blijven 'hangen'. Bijna zonder uitzondering zeggen ze dat 'zij niet bang zijn om zelf geïnfecteerd te worden'. Het is dan ook geen wonder dat de persconferenties van Merkel en Ardern meer lof hebben geoogst, dan die van Rutte of Macron. Als we zoeken naar voorbeelden van ethisch handelen, kijken we toch eerder naar vrouwelijke voorbeelden, dan mannelijke.

'De compassie van vrouwelijke leiders'

KUN JIJ JEZELF IN DE SPIEGEL AANKIJKEN

Datgene wat ons zou moeten onderscheiden van de 'beesten': de leer van wat ethisch of moreel is, goed of kwaad, van deugdzaamheid, het is nu nét hetgeen dat we het eerst van ons afschudden, in tijden van crisis. Als we genoeg voedsel hebben, dan graaien we het rek met wc-papier leeg. Hebben we niet genoeg te eten, dan moet de moestuin van de buurman eraan geloven. Als het er echt om spant, dan luisteren we niet meer naar wat 'het juiste' is, naar fatsoensnormen en uiteindelijk zelfs niet meer naar mensenrechten. Daarom proberen alle landen nu koortsachtig, om hun economie draaiende te houden. En proberen landen die daar niet de middelen toe hebben, het probleem te ontkennen of te bagataliseren.

VEEL TE VERLIEZEN

Wellicht dat dit ook de verklaring is voor het verkiezen van 'ethisch uitgedaagde' politici. De verklaring waarom Trump, Bolsonaro en anderen aan de macht zijn geraakt.. Als het volk drie banen moet hebben om de vaste lasten te kunnen betalen, geen geld heeft voor gezondheidszorg, verstoken is van een sociaal vangnet, dan zal het hen misschien een rotzorg wezen of hun leider erg fatsoenlijk is.

Er is dus nog een reden om op te roepen tot ethisch gedrag, behalve het redden van onze economie. Niet alleen onze democratische waarden, sociale zekerheden en vrijheden liggen onder vuur, maar ook onze 'beschaving'.

Persoonlijke noot: Zeker in moeilijke tijden zoals nu, zorgen 'creatives' voor ons mentale welzijn. U geniet van gratis filmkanalen, gratis (muziek)streamingsdiensten, gratis online musea-tours en zelfs gratis boeken om u niet te hoeven vervelen. Dat kan alleen door de makers daarvan: de schrijvers, de muzikanten, de kunstenaars. Net zoals voor de zorgmedewerkers, politie, vuilnisophalers en andere essentiële beroepen die te laag worden betaald, wil ik u graag attenderen op de doorgaans bizar lage vergoedingen die u bereid bent aan creatives toe te kennen. Een groep die in deze tijd subiet zijn inkomen geheel in rook op ziet gaan. En vraag ons zeker niet meer om te werken voor 'exposure'!