In de Kramp (us) - de échte traditie

Manon Claus
Nov 16, 2020
13 min read

Updated: Jun 6, 2021

De Sint is weer in het land en dus ook de 'Zwarte Piet-discussie', die je geen discussie kunt noemen. Vanwege de openlijk racistische reacties op diverse (a)sociale media, hierbij de disclaimer: heb jij ooit 'dat ze terug gaan/oprotten naar hun eigen land', of zinnen met daarin 'apen', 'bananen' en iets over 'lui tuig' gemeend te moeten 'bijdragen', of ben je een verveelde voetbalhooligan, doe je dan vooral de moeite niet om het onderstaande te lezen en ga gewoon lekker iets anders doen. Voor degene die zich interesseert in échte tradities, here we go...

NIET PLUIS

Ooit, lang geleden, woonden we in dorpen en waren we hoofdzakelijk zelfvoorzienend binnen zo'n dorp. De een hield dieren, de ander verbouwde gewassen, een derde maakte manden en potten, een vierde weefde stof voor kleding, er was een smid, enzovoorts. Eeuwenlang hadden we daarbij geen elektrische verlichting, binnen of buiten op straat. Dus al deze activiteiten gebeurden in daglicht, men bewoog mee op het ritme van de zon en de maan: in de zomer maakten men lange dagen, in de winter korte. De dorpen waren destijds ook nog omgeven door échte natuur. Daar liepen bijvoorbeeld ook wolven, beren en lynxen in rond. Het was dus zaak om je 's nachts niet in de bossen te begeven.

IN HET DONKER LOERT HET GEVAAR

Als deze wilde dieren -in de winter- weinig meer te eten vonden in die bossen, waren ze geneigd de dorpen een bezoek te brengen. Wie slecht luistert en ook niet meteen voor logica en rede vatbaar is, zijn kinderen. Dus die vielen wel eens ten prooi aan deze wilde dieren. Om hen aan het verstand te brengen dat ze bij zonsondergang moesten maken dat ze binnen kwamen, werden er (enge) volksverhalen verteld. Juist nu, bij aanvang van de winter, als het vroeger donker wordt. Dan was het zaak om de kinderen opnieuw of voor het eerst, te attenderen op de gevaren die buiten op de loer lagen. Het vertellen van verhalen bij het haardvuur, bij gebrek aan televisie, kende een grote traditie. Zo ontstond ook het verhaal van Krampus*.

BEESTENBENDE

De Krampus stond symbool voor die wilde, gevaarlijke dieren (krampen=klauwen). Om het verhaal meer kracht bij te zetten, werd het ook opgevoerd, als een soort toneelstuk. De jonge mannen van het dorp verkleedden zich eens per jaar als Krampussen, met schapenvellen, bokkenhoorns en koeienbellen. En als het ging schemeren, bij het vallen van de winter, renden ze -zo uitgedost- brullend uit de bossen, het dal (en dorp) in. Ze maakten daarbij zoveel mogelijk lawaai: ze probeerden hun kleinere broertjes en zusjes de stuipen op het lijf te jagen, zodat ze de wijze les zouden leren.

Krampus kwam niet alleen uit het bos rennen, hij had ook een mand op zijn rug. En als je stout was, ging je in die mand ('ter plekke opeten' werd wellicht toch als ietwat té heftig geacht en ook nogal moeilijk uit te beelden). Je werd de mand in 'geranseld' met een roe (sounds familiar?). Het uitdossen als 'dier' grijpt trouwens terug op een nóg veel ouder gebruik, maar dat terzijde.. De verhalen en 'toneelstukjes' over Krampus - van oorsprong uit de 'Alpen-regio', vonden en vinden in heel Europa gretig aftrek. Maar ze bestaan ook -met regionale verschillen en onder andere namen- daarbuiten, van Mexico en Peru tot aan Baskenland, Italië, de Balkan, Scandinavië, China en Japan..

SINT, SANTA & SAMI

Het was overigens lang niet het enige volksverhaal dat de ronde deed én ongeveer hetzelfde moest bewerkstelligen. Zo was er de wat 'lievere' versie van Vrouw Holle. Daarin werd de brave zus voor haar volgzaamheid en harde werk beloond met goud, de luie zuster kreeg pek. Je kon dus beter maar luisteren naar wat je ouders tegen je zeiden, anders zwaaide er wat. Vrouw Holle schudde de dekens uit en het sneeuwde: ook dat verhaal vond dus aan het begin van de winter plaatst.

En er zijn nog veel meer verhalen die op elkaar lijken, of die overlappen. El Hadjoeza is een Marokkaanse versie, inclusief oliebollen. In noordelijke gebieden had je de verhalen die verteld werden rondom het opdrijven van hun vee (rendieren, niet herten), naar betere gebieden. Het waren zware en gevaarlijke tochten, waarbij er op sleeën gereden werd die, in het witte sneeuwlandschap, leken te vliegen. Juist: zoals de kerstman door de lucht vliegt in een arrenslee. De Sami-vrouwen, die deze klus klaarden, droegen wit met rode kleding en hadden hun kinderen bij zich. Die moesten ook braaf luisteren (en leren), anders zouden ze het niet overleven. We gebruiken hun traditionele kleding, kleuren en versieringen nog steeds, in onze Sinterklaas- en kerstdecoraties.

THE DEVIL INSIDE

Deze verhalen deden eeuwenlang de ronde. Totdat ze opeens door de 'nieuwe religie', in de middeleeuwen, als 'heidens' werden beschouwd en dus niet meer mochten, net zoals alle oeroude 'heidense' feesten. Op jezelf uitdossen als 'de duivel' stond zelfs de doodstraf. De meeste verhalen (en feesten) waren echter zo hardnekkig ingeslepen in duizend jaar oude tradities, dat ze niet uit te wissen bleken. Uiteindelijk werden ze dus maar gekerstend: met een religieus sausje overgoten.

En dus werd een verhaal over een vrijgevige bisschop uit Turkije verweven met dat van Krampus en werd een 'beest' (dat in religieuze ogen sowieso nogal op een duivel leek, want: horens), vervangen door een 'heilige'. De nogal hardnekkige Krampussen werden in sommige regio's zelfs letterlijk aan dikke kettingen gelegd en mee gesleept (zie bovenste foto). Dat aspect (die ketens) kwam later nogal handig van pas... Er ontstonden ook diverse tussenvormen, zoals hieronder te zien is.

"ze komen in de nacht, als dieren over de daken.."

APPELTJES VAN ORANJE

'Wie zoet is, krijgt lekkers' bleef, ook in de 'nieuwe' Christelijke vorm. Want bij Krampus was het de gewoonte om krenten (soms in de vorm van pap of cake/gebak) en noten te eten (nu strooigoed). Het waren de voedingsmiddelen die lang houdbaar waren en dus 'winterkost'. Ook 'wie stout is, de roe' bleef en de mand, waar je nu opeens niet meer het woud in mee werd meegenomen (om nooit meer terug te keren), maar naar Spanje - of all places, vervoerd. (Waarbij het onduidelijk was, wat er daarna met je gebeurde.) En eigenlijk wijzigde er -in de kern- dus maar weinig. De man kwam in de nacht, als een dier over de daken, je zag hem niet aankomen, maar je hoorde hem wél. En als je braaf was, overkwam je niets. End of story, zou je denken.

ER WAS EENS

Maar zoals dat bij volksverhalen gebeurt, veranderde het verhaal daarna nog talloze keren op detailniveau en werden er opnieuw andere verhalen in verweven. De St. Nicolaas die we nu 'kennen' zou gebaseerd zijn op verhalen over twee verschillende bisschoppen en zou vervolgens opeens 'wonderen' hebben verricht, goed voor het religieuze aspect, dat de kerk beoogde. Goed en kwaad moesten duidelijk gescheiden worden.

'Van Krampus toneelstuk, naar Sint intocht...'

Het is goed om te benadrukken, dat het hier niet om geschiedschrijving gaat, maar om verhalen. Ook als ze als 'waarheid' worden gepresenteerd, door de kerk of meer recentere 'groeperingen', zijn de verhalen vaak honderden jaren ná het overlijden van de bewuste persoon (bisschop) bedacht (als die al bestaan hééft) en is niet te verifiëren of ze op feiten gebaseerd zijn. Bovendien bestaan wonderen natuurlijk sowieso niet. (Sorry.)

In plaats van 'uit het bos komen rennen', werden er nu optochten door de dorpen gehouden. Alles dat naar de oude heidense traditie verwees, werd zoveel mogelijk weggepoetst of aangepast. Duizenden jaren lang was dit Krampusverhaal dus aan verandering onderhevig en ook in 1850, middenin de slavernijperiode, bedacht een leraar Nederlands hier een nieuwe variant..

AAN DE KETTING

Na eeuwenlang een sterk regionaal karakter te hebben gehad (het Krampus-verhaal wordt nu nog steeds in veel landen en streken in Europa opgevoerd en zelfs samen met 'Sinterklazen' in stoeten door de straten - met veel lawaai van koeienbellen- gereden), kwam er opeens een 'kleurling' bij. Heel bijzonder. Omdat het precies in de slavernijperiode gebeurde, bedoel ik. Toeval, denk ik.

Die 'kleurling' was in eerste instantie een vervelend figuur, hij was gemeen en sloeg kinderen. Het is bekend dat de 'niet-witte' mens heel, heel lang door ons als 'beest' werd beschouwd, inferieur, een dierlijke lagere soort, waar je dus in kon handelen, als vee. En die het prettig vond om overheerst te worden, had men bedacht. Het kwam handig uit dat men al een beetje gewend was aan donkere verkleedde 'beesten'/ duivels/ Krampussen, die aan kettingen werden mee gevoerd... Zie foto's onder, waar de zwarte piet(en) nog aan ketens zijn gekluisterd..

(Ik wil hierbij opmerken, dat ik niet met vreugde deze bovenstaande foto's deel. Het beeld van personen van kleur die aan kettingen gekluisterd zijn, roept -uiteraard- heel veel pijn op, bij onze landgenoten wiens voorvaderen op deze manier écht door ons -levenslang- aan de ketting zijn gelegd..

Ik vraag de lezer dan ook om integriteit te betrachten.)

SURPRISE!

In deze slavernij-tijd deden sjieke hoogwaardigheidsbekleders, zoals burgemeesters en zeevaarders, elkaar wel eens dingen cadeau. Het was een vroege vorm van netwerken en aan elkaar relatiegeschenken overhandigen, zoals dat nu nóg aan het eind van het jaar gebeurt. Ook een traditie. Een van die 'dingen' die men elkaar destijds cadeau gaf, waren cadeauslaafjes. En zo werden ze echt genoemd. Het waren baby's en kleine kinderen die doorgaans tijdens het ontvoeren en vervoeren van slaafgemaakten, werden geboren en die vaak alleen maar in de weg zaten, wat de commerciële kant betreft.

'hét ideale relatiegeschenk van de rijken...'

Hun moeders leverden mét kind minder op - een extra mond te vullen die niet kon werken én de vrouwen werden 'makker' als het kind hen werd afgenomen. De cadeauslaafjes waren een soort huisdier/ bezit (ze werden gebrandmerkt) en werden opgevoed als page/bediende. Hun outfit stond model voor hoe onze zwarte pieten er nu uitzien en bij het bedenken van 'zwarte piet' (1850) was het dan ook een erg jonge piet, een kind nog. Vele 'cadeauslaafjes' stierven al jong. Sommigen wisten zich -na jarenlange dwangarbeid, vrij te kopen en een redelijk goed leven op te bouwen. Maar zij zouden hun ouders, hun grootouders, huis, dorp, geboortegrond en vaderland nooit terug zien. Hun taal en cultuur was hen ook afgenomen.

DE VOC MENTALITEIT

Overigens was Amsterdam ook hierin koploper: we werden hét centrum voor de onofficiële handel in zogenaamde 'menselijke ornamenten'.. De meeste kinderen kwamen van Nederlandse koloniën af (in de Caraïben), of de westkust van Afrika. Deze handel in cadeauslaafjes heeft zeker een eeuw geduurd. Ze waren ook vaak een soort bonusuitkering, bovenop het salaris van kapiteins. Stadhouder Willem V had cadeauslaafjes (Sideron en Cupido genaamd - ze kwamen voor op de inventarislijst) en Michiel de Ruijter eveneens.

De hertog van Orléans 'verzamelde' zelfs cadeauslaafjes.. Ze werden ook doorverkocht aan andere adellijke families. Slavernij was in Nederland tot 1863 officieel toegestaan. 'Zwarte Piet' werd in 1850 dus verzonnen door een docent Nederlands, die zich -dat is bekend- wat betreft hun uiterlijk liet inspirerend door schilderijen en tekeningen van deze cadeauslaafjes. Op deze prenten moest duidelijk gemaakt worden dat zij bezit waren. De kleuren van hun pagepakjes werden dan ook gebaseerd op de kleuren uit het familiewapen. Daarbij droegen de meesten ook een ijzeren halsband (zie detail hierboven). Veel 'cadeauslaafjes' werden ziek van verdriet, ellende, of van een slechte behandeling en overleden erg jong, hetgeen de vraag opdreef.

MORIAANTJE ZO ZWART ALS ROET

Als het je dus gaat om onze échte tradities levend te houden, dan moet je twee dingen bedenken: 1. de échte traditie is Krampus (en die is echt stukken leuker, ouder, langer beleden en zonder reli-saus overgoten) en 2. tradities veranderen voortdurend, ze passen zich altijd aan, aan de tijd. En als derde: een beeld overnemen uit de wrede handel in baby's en kinderen en dit integreren in een kinderfeest - waarbij de een ooit zelf het 'cadeautje' is geweest, is 'nogal wrang', nog helemaal afgezien van het overduidelijke racistische aspect.

Weer jaren later, waren er opeens meerdere zwarte pieten bij de Sint te vinden. En weer jaren daarna, eigenlijk vrij recent nog maar, werden de pieten opeens leuke mensen, die de cadeautjes uitdeelden. Hadden de Sinterklazen in het begin alleen een draagstoel (zoals voor bisschoppen gebruikelijk) en werden ze daarin rond gedragen, jaren later verplaatsten ze zich opeens te paard. Een schimmel. Niet het meest voor de hand liggende paard. Maar het steekt goed af tegen de zwarte pieten, zwart is slecht, wit is zuiver. Ooit was ook die Turkse bisschop, als hij bestaan heeft, natuurlijk ook geen witte man. (Net zoals Jesus, is hij gaandeweg kennelijk 'verbleekt'.) Toen bleek hij ook niet meer uit Turkije te komen. Je kon gemakkelijker naar Spanje met een boot, dus de Sint kreeg een (stoom)boot. En zo werd er steeds verder voortgeborduurd.

MEER IETS VOOR DE SGP

Er valt geen ontkennen aan: 'zwarte piet' is gebaseerd op een cadeauslaafje en dus zou dit niet een element moeten zijn dat we in stand moeten (willen) houden. Ook in deze tijd past een traditie zich aan, aan de heersende normen en opvattingen. Je daar tegen verzetten is zinloos. De tijd gaat vooruit, ook als jij blijft staan. We lopen immers ook niet meer op klompen. Op diverse schilderijen uit de 17de en 18de eeuw, waar de slaaf naast zijn rijke eigenaars werd afgebeeld, is duidelijk te zien dat de zwartepieten-outfit op hen gebaseerd is. Zwart staat, kerkelijk gezien, bovendien gelijk aan 'fout', 'duivels' en 'slecht' en de docent Nederlands wilde iets stichtelijks zeggen, met zijn bedenksel.., en ook dát, is niet meer van deze tijd.

'je kunt het 'witwassen' noemen..'

UIT DE DIKKE DUIM GEZOGEN

Een ander, heel recent bedenksel is bijvoorbeeld, dat de goedheiligman slaven zou hebben vrijgekocht. Dat is onzin. Hier wordt een verhaal over drie arme dochters -die dankzij giften van een geestelijke- toch zouden hebben kunnen trouwen en daarom niet hoefden te vervallen tot prostitutie, gebruikt en herschreven. Zo bestaat er ook een Noord-Franse legende, over twee of drie kinderen (of leerling-priesters), die door een herbergier werden gedood en in een pekelvat gestopt, waarna een geestelijke de slachtoffers weer tot leven wekte en de herbergier en diens vrouw vergeving schonk, omdat ze berouw toonden.. En ook dit verhaal werd herschreven en aan 'de Sint' toegekend, waarbij de kinderen opeens mensen van kleur werden. Je kunt het 'witwassen' noemen. Het wegpoetsen van onwelvoeglijke 'elementen'. Ook een traditie.

RONDOM, OF VOOR IN HET VUUR?

Onze verhalen verbinden ons. Het vertellen van verhalen rondom het haardvuur, verbindt meerdere generaties met elkaar en het doorgeven van verhalen uit andere landen en gebieden, verbindt ons als mensheid. Door dat doorgeven, komen er elementen uit onze verhalen voor in verhalen van over de hele wereld én visa versa.

Maar soms kruipt er een element in zo'n verhaal, dat de rest van de wereld niet begrijpt. Iets dat heel specifiek is voor Nederland en waar we trots op waren: de handel in 'cadeauslaafjes'. Dat het ooit de wrede realiteit was, daarover hoeven we ons niet schuldig te voelen. Maar over het voortzetten van iets dat enerzijds werkelijk geen kind interesseert (als er maar iets in de schoen ligt) én kwetsend is, daarover -ook al ben je er zelf mee opgegroeid en is het niet vervelend bedoeld- toch wel. Het is niet zo ingewikkeld.

BRAAF..

De Sinterklaas/ Krampus-traditie gaat bovenal over het 'kinderen het braaf luisteren bij brengen' en alleen de brave kinderen worden beloond. Niet over pieten. Daarom was je bang, op de schoot van de Sint. Je overdacht snel je zonden van het afgelopen jaar. Zou hij weten dat je had gejokt?! Ook als je het nog niet helemaal snapte, was je je bewust van 'het oordeel' uit 'het grote boek'. Van de zware stem die de Sint opzette. De angst maakt net zo goed deel uit van het Sinterklaasverhaal, als bij dat van Krampus. Of moet ik zeggen 'maakte'? Trouwens, ook de 'surprise' komt oorspronkelijk van Krampus vandaan..

RELSCHOPPEN EN ANGST AANJAGEN: TERUG NAAR DE KERN

Aan mensen die erg van tradities houden, zou ik dus willen voorstellen om - in plaats van in een kramp te schieten en krampachtig vast te houden aan iets dat uit de tijd is, Krampus terug te brengen. Zeer actueel, bovendien, met de herintroductie van de wolf in ons land. Met een schapenvel om, horens op je hoofd en koeienbellen om je nek, beantwoordt dat wellicht wel stukken meer aan onze huidige 'Nederlandse cultuur', dan een stoomboot uit Spanje met zwaaiende mensen in maillots erop en een Turkse bisschop op een schimmel.

Iedereen kan meedoen: spirituele mensen met trommels en neusfluiten, fantasy en cosplayers met kostuumervaring, tribalfest mede-drinkers en vuurspuwers, duurzame, terug naar de natuur- mensen, boeren met koeienbellen en ook onze fijne hooligans kunnen meedoen: lekker lawaai maken, met fakkels spelen en kinderen angst aanjagen.. En allen die zich buiten de maatschappij geplaatst, of gedemoniseerd voelen, kunnen samen demonen verdrijven. Verhalen verbinden.

Meer weten?

WIL JIJ dat jouw verhaal echt aankomt, maar heb je last van writersblock?!

Mail me!

https://video.wixstatic.com/video/3ed240_8d72b94c7d3049aa886b15c5f8e838df/240p/mp4/file.mp4

https://video.wixstatic.com/video/3ed240_0651fa7f15704d9983e26e3b5b7bd09d/360p/mp4/file.mp4

*Niet te verwarren met "krampouezh" oftewel het Bretonse woord voor crêpe, verbasterd naar 'krampouz'. *Ook niet te verwarren met Krampouz, de producent van crêpe-bakplaten (oftewel: de Crêpière).. Maar het is wel misschien een verklaring voor het feit dat we in dit jaargetijde pannenkoeken eten.. Door Jan Kruis is (in 1986) 29 november als datum voor Sint Pannekoek bedacht, een dag waarop pannenkoeken gebakken worden. Met Maslenitsa (het Russische pannenkoekenfeest), wordt het aanstaande einde van de winter gevierd. Het hoofdgerecht tijdens Maslenitsa zijn blini (kleine pannenkoekjes). Het is tevens de traditie dat er op Maria-Lichtmis pannenkoeken gegeten worden. Dit wordt uitgedrukt in het gezegde: "Er is geen vrouwtje nog zo arm, of ze maakt met Lichtmis haar pannetje warm." De crêpe, pannenkoek, poffertje, blini, galette, wrap, American pancake, de Japanse okonomiyaki en de Roemeense clătită, zijn allemaal aan elkaar verwant en worden ook vaak met een hartige vulling gegeten (eventueel opgerold). Het is logisch dat we in de winter, als de verse groenten en fruit op zijn, cake-achtige en brood-achtige gerechten nuttigen. De pannenkoek /crêpe werd trouwens oorspronkelijk van (deels) boekweitmeel gebakken. Wil je meer weten over de diverse verhalen en tradities rondom kerst, van over de hele wereld? En de elementen die steeds opnieuw in verhalen van over de hele wereld opduiken? Neem dan contact met me op!

Ondersteun dit blog! Tip Manon!

Lees je de artikelen op dit blog met interesse? Kom je hier regelmatig terug? Waardeer je dat het hier niet vol staat met advertenties? Dan zou het fijn zijn als jij die waardering voor alle werk en energie die achter dit blog schuil gaan, zou willen tonen door middel van een eenmalige, of regelmatige donatie van jouw keuze. Dankzij jouw financiële bijdrage kan ik dan in de toekomst nog meer inspirerende artikelen met je delen!

Maak je vrijwillige gift over, naar: NL87SNSB0939167336 t.n.v.: M. Claus, Wijlre

Alvast zeer bedankt!

Genoten van deze blog? Iets gelezen dat je nog niet wist? Meer inzicht verkregen?

Claus Copywriting: Storytelling by Nature

Meer informatie over Claus Copywriting, via:

www.clauscopywriting.wixsite.com/home

clauscopywriting@ziggo.nl