Sehnsucht

Manon Claus
Jun 11, 2020
7 min read

Updated: Aug 24, 2021

Het Duits heeft zoveel mooie, bijna tastbare, fluwelen woorden.. Sehnsucht, bijvoorbeeld: die Krankheit des schmerzlichen Verlangens, of Fernweh (klinkt toch mooier in mijn oren dan 'wanderlust'), Abenddämmerung, het ruisen van bomen in: Waldesrauschen, of het plaatsvervangend Fremdschämen en natuurlijk Hüftgold.., voor de extra 'Coronapondjes' op de heupen. Ik blijf even hangen bij die eerste: de Sehnsucht..

DAMALS

Het verlangen naar hoe het was, naar het 'oude normaal', werd recent verwoord door Thomas Erdbrink ter promotie van zijn nieuwe docu 'Zweden doen het anders'*. In dat land had hij 'gewoon' nog op een terrasje kunnen gaan zitten, temidden van een wereldwijde pandemie. Het 'vroeger was alles beter' sentiment viert momenteel hoogtij, waarschijnlijk omdat dit 'vroeger' nog niet zo heel lang geleden is. Het staat nog sterk in het geheugen gegrift en een deel van onze bevolking weigert pertinent om er afscheid van te nemen.

RIMPELLOOS

Ik heb er wel eens eerder over geschreven: het verlangen is vaak onderwerp van geschiedvervalsing. Het 'oude normaal' wordt nogal flatteus en kreukloos in het geheugen opgeslagen. De inktzwarte randjes worden weggemoffeld, in de schaduwen van ons brein. Vroeger, daar scheen de zon. Daar was alles beter. En alhoewel we weten (of misschien juist omdát we weten), dat de enige constante de verandering is, houden we toch graag vast aan een opgepoetst ideaalbeeld. Om iets te hebben, om naar terug te verlangen.

'De honger wordt nooit gestild'

MOUNTAIN HIGH, RIVER DEEP

Ergens 'naar verlangen', valt ook te omschrijven als ambitie. Want ambitie raakt nooit gestild en bereikt het doel ook nooit. Het wil steeds meer. Heb je de ene bergtop bereikt, dan wil je de andere ook bedwingen. Rupsje Nooitgenoeg. Ambitie zorgt ervoor dat we niet bij de pakken neer gaan zitten, maar het zorgt ook voor een gevoel van falen als het gedroomde niet wordt bereikt. Niet iedereen wordt bergbeklimmer.

IMAGO

We voeden onze kinderen op, met een ideaalbeeld voor ogen: het moeten sociale, geslaagde, intelligente en competitieve professionals worden, waarbij excelleren de norm is. Een leuke, ondernemende mens die beloond wordt met materiële zaken. Maar niet iedereen voldoet aan dat beeld. Lang niet iedereen. En het risico is, dat de grote groep die hier niet aan voldoet, zich vervolgens 'mislukt' voelt.

'Iets dat nooit meer bereikt kan worden'

ONDER DRUK

Veel eenmaal volwassen geworden 'mislukte' kinderen, voelen een soort constante en blijvende Sehnsucht, een verlangen naar datgeen dat niet bereikt is en ook niet (meer) bereikt kan worden. Soms, omdat de ouders hen aan dat gemis blijven herinneren en soms doet 'de maatschappij' in zijn geheel dat. En dat terwijl diezelfde ouders, of diezelfde maatschappij juist oorzaak kunnen zijn van het 'mislukken', bijvoorbeeld door het wegkijken bij misbruik, de spreekwoordelijke 'lat', of vanwege discriminatie.

ES MUSS SEIN

Het niet beantwoorden aan de verwachte sociale norm, blijft soms een mensenleven lang een open wond. Het er wél aan beantwoorden is 'normaal' en dus zijn zij 'niet normaal'. Het niet beantwoorden aan de norm betekent ook het niet goed meedoen aan de maatschappij, er zit een verwijt in verstopt. Een deel van de niet aan de norm beantwoordende mensen vergroot dat 'anders zijn/ niet normaal zijn' dan maar uit, en zweert het verlangen naar maatschappelijk slagen geheel af. Maar je moet er wel iets mee. Je kunt het niet negeren.

'Dat je ooit belangrijk was..'

VISA VERSA

De Sehnsucht dringt zich ook op aan de mens die op zijn retour is. De mens die merkt dat hij niet meer zo goed 'in de markt ligt' dan voorheen. Hetzij wat werk, of partner betreft, of beiden. Compensatiedrang ligt op de loer. Of klagen. Het steeds maar weer verwijzen naar een prestatie of gebeurtenis uit het verleden, die het ontbreken daarvan in het heden, moet camoufleren. Vertellen over hoe belangrijk je was. Wat je over hebt gehad, voor gezin of vaderland.. Het ongevraagd en verbitterd becommentariëren, of de les lezen.

TO LITTLE TO LATE

Het gedwongen, vanwege leeftijd c.q. achterblijvende conditie een tandje terug moeten schakelen, is niet voor iedereen even goed verteerbaar. Juist degene met een heel grote ambitie, groter dan verwezenlijkt kon worden gedurende het actieve leven - en dus het blijven voelen van een gemis wat maatschappelijke slaging of persoonlijke doelen betreft, continue gevoed door die ambitie -, heeft er het meeste last van. De ambitie kan namelijk niet meer geëffectueerd worden. Er is geen promotie meer te maken na de pensionering.

'Het grote zwarte gat'

RELEVANT

Ik vermoed, maar ik ben geen neurowetenschapper, dat testosteron en andere hormonen daarbij een rol spelen. Er zijn in mijn ogen namelijk veel meer mannen die blind, al het andere uit het oog verliezend en nietsontziend ambitieus zijn, dan vrouwen. En zij kunnen zich vaak ook minder gemakkelijk neerleggen bij een niet-productief of niet-meer-relevant leven. Het grote zwarte gat. Opeens moet het over een andere boeg.. Dat wat altijd de norm was, werkt niet meer. Je bent uitgespeeld. Jouw pensioen wordt niet eens meer geïndexeerd..

MOESTUINTJE

Van vrouwen wordt smalend gezegd dat ze vanaf hun vijftigste maar wat in de tuin moeten gaan rommelen, maar ik ken voldoende vrouwen die daar grote voldoening uit halen.. En eigenlijk geen mannen. Het niet meer gezien worden als die excellente professional, is voor de één een zegen en voor de ander een vloek. Nu dat veel ondernemers - doorgaans gezegend met veel ambitie, failliet gaan door 'De Corona', is het een valkuil die niet onderschat moet worden.

'De honger wordt nooit gestild'

OPKRABBELEN

Burn out en narcisme zijn de twee kanten van de 'presteer'medaille. Depressie is een gevolg van het mislukt voelen, terwijl narcisme een uitvergroting van het ideaalbeeld is, je voldoet dan dus iets te goed aan de norm. Het individu is in beide gevallen 'de schuldige', niet de opvoeding of de maatschappij. Maar juist de focus op individueel excelleren ligt ten grondslag aan al deze -vroeg of laat- uit de boot vallende mensen...

Hoogleraar Paul Verhaeghe pleit er in zijn pamflet 'Normaliteit en andere afwijkingen'*** voor, om de psychisch ziekmakende factoren van onze huidige maatschappij, die met name in de jeugd ontstaan, in kaart te brengen. Het zou ook grote economische voordelen opleveren om de huidige equivalent van het 'open riool' op te sporen en op te lossen, net zoals we destijds voor de fysieke gezondheid de inentingen en de koelkast hebben uitgevonden. Hij pleit dus voor preventie, in plaats van behandeling.

THE WORLD ACCORDING TO

En dat is niet voor niets. In de documentaire van Steven Spielberg 'Why we hate'**, wordt duidelijk gemaakt dat het 'mislukt' voelen bij adolescenten - nog niet in het bezit van een volgroeide prefrontale cortex (die gebeurtenissen in een bepaalde context kan plaatsen, door emotieregulatie en impulsbeheersing), aanleiding is geweest voor de diverse 'highschool shootings'. De jongens waren afgewezen door een meisje, gepest op school of genegeerd door hun ouders en wreekten zich op de wereld. Hun verlangen succesvol of simpelweg normaal te zijn, werd hen teveel.

'Wutbürger'

STANDBEELDEN OPRICHTEN EN NEER HALEN

Het mooie van Sehnsucht, verwordt tot het lelijke van Hass. En ook op het vlak van bittere, hatelijke of bikkelharde woorden is de Duitse taal ons volkomen de baas. Want wat dacht je van Kummerspeck, Lebensabschnittspartner, Muskelkater, Schadenfreude, Sommerloch en Wackelkontakt? Of van: Wutbürger, het Duitse woord van het jaar van 2010? Ze omschrijven hoe de 'mislukte mens' zich voelt. Gefrustreerd, omdat het vroeger helemaal niet beter was, maar je toch vast blijft houden aan dat beeld. Omdat de houvast van de 'maakbaarheid' en de 'verzorgingsstaat' fata morgana's blijken die, zeker in de komende tijd, wel eens heel erg van hun sokkel kunnen gaan vallen.

* Vanavond, donderdag 11 juni om 20.30 uur, op NPO 1 'Zweden doen het anders'

** Why we hate, is nog terug te kijken via deze link

*** Verhaegde baseert zich o.a. op Michel Foucault, die beschrijft dat in de psychiatrie van het verleden, mensen die hun hart en passies volgden en daardoor de 'verkeerde' beslissingen namen, niet voldeden aan de maatschappelijke bedoeling en daarvoor (via psychiatrische behandeling) gedisciplineerd en genormaliseerd moesten worden. Ze werden 'waanzinnig' genoemd, omdat er een overbelasting van hun zenuwstelsel zou zijn ontstaan, op grond van hun foute irreële, morele keuzes. De behandeling was een streng autoritaire pedagogische disciplinering: letterlijk en figuurlijk 'mores leren'.

Persoonlijke noot: Zeker in moeilijke tijden zoals nu, zorgen 'creatives' voor ons mentale welzijn. U geniet van gratis filmkanalen, gratis (muziek)streamingsdiensten, gratis online musea-tours en zelfs gratis boeken om u niet te hoeven vervelen. Dat kan alleen door de makers daarvan: de schrijvers, de muzikanten, de kunstenaars. Net zoals voor de zorgmedewerkers, politie, vuilnisophalers en andere essentiële beroepen die te laag worden betaald, wil ik u graag attenderen op de doorgaans bizar lage vergoedingen die u bereid bent aan creatives toe te kennen. Een groep die in deze tijd subiet zijn inkomen geheel in rook op ziet gaan. En vraag ons zeker niet meer om te werken voor 'exposure'!