Zeg het met Prikkeldraad, deze Pasen

Manon Claus
Mar 30, 2021
9 min read

Updated: Jun 6, 2021

Kunstenaar Sigalit Landau gebruikt, onder andere, veel prikkeldraad in haar oeuvre, materiaal dat volop voorradig is in haar vaderland, Israël. 'Prikkeldraad' klinkt bijna lief. Alsof het slechts prikkelt. Landen gebruiken het spul aan de grenzen, om hun land te beschermen tegen mensen die het land in willen. Als je ergens niet in mag, gebruik je dus prikkeldraad, maar als je ergens niet uit mag óók. Zoals gevangenissen. En weien..

GELAAGDHEID

De kunstenaar flikt ons een kunstje: ze doopt de prikkeldraad herhaaldelijk in het water van de Dode Zee. Die handeling heeft al een grote symbolische gelaagdheid: Dode. Zee. Het helende water. Drijven versus onderdompelen. Dopen. En ook de zoutkristallen, die zich zo afzetten op het draad van haar werk, telt heel veel lagen. Zoveel, dat ze de 'prikkels' van het prikkeldraad verbergen, onder een bijna feeëriek soort witte glitterdeken. Maar ze zijn er nog wel, die 'prikkels'. Ook in onze hoofden. Maar nu zijn het ietwat kitscherige kroonluchters geworden (Barbed Salt Lamps, 2007, zie onder).

Het zout, echter, bijt in de (reeds bestaande) wonden..

PASSIE

Nadat ik haar werk had bekeken, waarbij trouwens niet ál het prikkeldraad - of de gevolgen daarvan, worden verdoezeld (zo maakte ze een video performance (zie hierboven), waarin ze een Hula Hoop (hoelahoep) van prikkeldraad om haar naakte middel laat draaien, daarbij zichzelf vele verwondingen toebrengend), zag ik ook opeens een van de logo's van de Matthäus Passion, voor Pasen. En ik kon de overeenkomst niet niét zien. De doornenkroon, Israël en het prikkeldraad.

ONZICHTBARE WONDEN

De vraag in de kunstdocumentaire met Landau er in, was: Hoe beïnvloeden geweld, oorlog en onderdrukking het werk van een kunstenaar? In een documentaire werd deze vraag door vier verschillende kunstenaars beantwoord met: Het lichaam liegt niet. Het brein wel, dat kan je voor de gek houden*, maar het lichaam spreekt de waarheid. Je kunt de wonden misschien verbergen, maar ze zijn er altijd, geweld zet zich in het lichaam vast. Je zult jezelf mentaal en fysiek, van het prikkeldraad moeten bevrijden.

DOORNROOSJE

Laatst liep ik langs een weide, terwijl ik plastic rommel aan het opruimen was en had ik niet in de gaten dat er zich doorntakken om mijn benen wikkelden. Het ging dan ook razend snel. Ik reikte naar een plastic fles, kreeg hem nét beet en kwam weer overeind. En voordat ik het wist, zat ik muurvast. De doornen, die ik daarvoor nauwelijks had waargenomen, zaten diep in mijn spijkerbroek én in het vlees van mijn benen daaronder verankerd.

100 JAAR SLAPEN? EH, NEE..

Heel rustig en methodisch, moest ik mijzelf bevrijden. Paniek, of een andere emotie had me zeker niet geholpen. Dat ik een hond aan de lijn had (die wél in paniek raakte, toen die zag dat er 'iets' aan de hand was met haar roedelgenoot), hielp ook niet. Even pas op de plaats (eh, ja, dat kon niet echt anders), uitademen, goed kijken, hond kalmeren en daarna aan de slag. En elke keer dat ik een tak vast pakte, om hem los te trekken uit mijn lijf en kleding, kreeg ik er een wond in mijn vingers en handen bij..

VASTHOUDEN OF VERJAGEN

Prikkeldraad is bedoeld om af te schrikken. Maar het houdt je ook vast, als je er eenmaal in verwikkeld raakt. Je kunt geen kant meer op. Prikkeldraad aan de landsgrenzen aanbrengen, is gewoon een klus. Prikkeldraad aan de grens weer verwijderen, is een soort revolutionaire daad, of op zijn minst een statement. Kwetsbaarheid, ik stel me weer open voor de wereld en laat mijn vijandbeeld los. Ik voelde me misschien wel veilig en beschermd, maar feitelijk werd de situatie er wellicht zelfs erger door. We polariseerden aan weerszijden van het draad. We konden er ondertussen feitelijk allemáál niet meer in of uit. We zaten allen vast. Wie beschermde zich nu eigenlijk tegen wie? En hielp het?

MEHHHH..

Deze vraag kwam jaren geleden ook al bij me op, toen mijn hond buiten wat stond te keuvelen met een schaap, dat in de wei stond. Mijn hond vroeg aan het schaap, of ze het niet vervelend vond dat ze er niet uit kon, uit die weide. En het schaap vroeg op haar beurt aan mijn hond, of die het niet vervelend vond dat ze aan een leiband moest lopen. Zijzelf was immers vrij om lekker te rennen in de weide, te gaan en staan waar ze zin in had, op haar eigen tempo. Te gaan liggen, te huppelen of slapen, in de zon of in de schaduw, alleen ergens in een hoekje, of samen tussen de anderen... Zij had opties. En geen strak tuigje om. Maar die arme hond, die moest maar meelopen. Aan de riem. Dat vond ze zielig..

VRIJHEID VAN GEEST

Hoe langer mijn hond erover nadacht, hoe meer ze ontevreden over de hele situatie werd. Het schaap had gelijk! Vroeger, in haar tijd als zwerfhond, had ze buiten de volledige vrijheid gehad. En tegenwoordig botste de destijds opgedane ervaringen, steeds vaker met de ideeën van haar baasje. Zo mocht ze wel telkens éven snuffelen, ergens, maar niét een half uur. Ze mocht andere honden wél gedag zeggen, maar niet spontaan besluiten om met hen mee naar huis te lopen. En ze mocht die beschimmelde boterham, die was weggegooid, destijds wél gewoon opeten..

BINNENSTE BUITEN

Het prikkeldraad hield het schaap binnen en mijn hond buiten, maar in het hoofd van mijn hond begon die zienswijze te keren. En aangezien het schaap nogal dominant was (ze stampte met haar poot op de grond), vond mijn hond het wel prima, die draad ertussen. Mét draad durfde ze daar te gaan zitten kwebbelen, maar zonder durfde ze echt niet zo dichtbij. Dus voor wie was de draad er nu? Om het schaap tegen mijn hond te beschermen, of mijn hond tegen het schaap? De materie nam ons ondertussen behoorlijk in beslag.

NETELIGE KWESTIE

Feit was, dat iedereen er een stuk meer relaxed door was, als er een barrière tussen hen stond. Mijn hond mocht met jonge geitjes spelen, van moeder geit, als die draad er maar tussen stond. Ze mocht aan lammetjes ruiken, van moeder ooi, mét draad. Maar zodra we samen door een weide lopen, zonder die fysieke grens (wat ook wel eens voorkomt), dan pakken alle schapen zich bijeen en lopen ze dreigend op mijn hond af. En die wordt daar toch 'een peu nerveuse' onder.

DIEPE LITTEKENS

De kunstenaars in de documentaire, verwerkten hun oorlogservaringen via hun werk, waarmee ze tegelijk de aandacht wilden vestigen op de gevolgen van geweld op de mens. Om te waarschuwen. Om aan te tonen dat de impact daarvan, zich kan nestelen in de lichamen van vele volgende generaties. Je maakt meer kapot, dan alleen een stad, land of systeem. Het prikkeldraad wikkelt zich óm en ín mensen en je krijgt het er niet meer vanaf. Drie weken en Bagdad was 'bevrijd' van Sadam**, maar de échte oorlog begon daarna pas..

TOORN DOORN

De bijbelse doornenkroon is trouwens als straf door God geschapen, na de zondeval. Eva wilde kennis en dat was niet de bedoeling. Ze moesten, als schapen (of honden, dat ligt eraan, we zijn er nog niet uit), de geboden opvolgen. De vrouw laat zich kennelijk niet zo snel de wet voorschrijven, waardoor ze keer op keer in de geschiedenis, de toorn van de man op zich afroept. "De aardbodem is, omwille van u, vervloekt!", kreeg ze te horen.. "Dorens en distels zal hij voor u laten opkomen!" (Genesis 3:17-19). (En vervolgens wordt zijn eigen zoon.... Zo gaat dat.)

ONGEMAK

De 'perfecte harmonie' tussen mens en natuur, in het paradijs - toen de mens nog niet aan de top van de voedselketen stond, was voorgoed voorbij. Men ging er vanuit dat het de natuur was, die het Adam & Eva moeilijk zou maken, om zich te handhaven buiten het paradijs. Ondertussen is het juist de mens, die het de natuur nogal moeilijk maakt, in een poging een paradijs voor zichzelf te creëren. Enerzijds rooien we alle doornen en distels***, anderzijds zetten we er overal prikkeldraad voor in de plaats. In naam van God, vaak ook nog. Blijf uit mijn paradijs! Schapen weten daar trouwens wel raad mee: net als Sigalit Landau wikkelen ze hun wol om de prikkels heen. En ook dan ziet het er een stuk zachter uit.

THORN IN MY SIDE

In Numeri 33:55, vertelde God aan de Israëlieten dat - indien zij de bewoners van Kanaän niet verdrijven en toestaan dat ze blijven-, de Kanaänieten een obstakel zouden gaan vormen voor hen: “Maar als u de inwoners van het land niet van voor uw ogen verdrijft, dan zal het gebeuren dat zij die u van hen liet overblijven, als doornen zullen worden in uw ogen en tot prikkels in uw zijden”. Tja... dan ga je dus prikkeldraad op zelf gecreëerde grenzen aanbrengen.. Het is immers de God van de naastenliefde.

PRIKKELBAAR

Het prikkeldraad van Landau, is in de omgeving waar ze woont alom aanwezig. Ook Europa beschermt zich (o.a.) met prikkeldraad tegen vluchtende mensen uit de zee. Ooit zwierven we uit over de hele wereld, nu lopen we overal tegen grenzen aan. De inventiviteit waarmee we leerden om de hele aardbol over te reizen, concentreert zich nu op juist het omgekeerde. Grenzen die ons binnen houden, die de ander buiten houden, die zich in onze hoofden nestelt en waar we ons bijna niet meer los van kunnen maken. Het prikkeldraad vergroeit met en in onze lichamen.

COMPROMIS

Ik zie in het werk van Landau een poging om het prikkeldraad te verzachten. Een soort overgangsfase tussen wel en geen prikkeldraad. Een stap in die richting. Om van iets lelijks en gewelddadigs, iets 'zoets' te maken. Ze maakte ook een enorme installatie die suiker spon, dat een gehele kamer vulde en waar de toeschouwers dan doorheen moest lopen. Ook dat bleef, alhoewel minder gewelddadig, achter op de huid.

ALLES WAT HEEL IS, KAN KAPOT

Het ritueel rond draaien van een uiterst pijnlijke Hula Hoop om haar taille, toont voor mij de absurditeit en zelfdestructie, drang tot zelfverminking van de mens aan, door het steeds terugkerende geweld, de voortdurende oorlogen, oproep tot revolutie, die alleen maar leiden tot (meer) vernietiging. Het is nergens een oplossing voor, behalve wellicht voor verveling en overdaad. Iedereen raakt beschadigd. Alles gaat stuk. Iedereen zit gevangen. Afbraak in een paar weken tijd en dan weer honderd jaar opbouw.

De doornenkroon was bedoeld om de drager belachelijk te maken. Jezelf tot koning van een volk uitroepen.., het is van alle dag. Ik weet niet hoe ze dat gedaan hebben, trouwens, die kroon. Om die te maken, bedoel ik. Hadden ze daar vroeger een trucje voor? Om jezelf niet te beschadigen? Asking for a friend..

Meer weten?

WIL JIJ dat jouw verhaal echt aankomt, maar heb je last van writersblock?!

Mail me!

De ultieme vervulling van het symbolisme, die dorens en distels in de Bijbel bezitten, wordt gevonden in Mattheüs 27:29: “[Zij] vlochten een kroon van dorens, zetten die op Zijn hoofd en gaven Hem een rietstok in Zijn rechterhand. Zij vielen op hun knieën voor Hem neer en bespotten Hem met de woorden: Gegroet, Koning van de Joden!” De kroon van dorens symboliseert de vloek van de zonde. Christus’ handelingen zullen alle scherppuntige dorens en distels afstompen, zowel als de andere gevolgen van de Vloek. De christen kan uitroepen: “Dood, waar is uw prikkel?” (1 Korinthiërs 15:55.)

De 'echte' doornenkroon, met goud bezet, is trouwens uit de Notre-Dame gered, bij de brand van twee jaar geleden alweer, mocht u het willen weten. In 1239 verkocht Boudewijn II van Namen, keizer van het Latijnse Keizerrijk, een doornenkroon aan koning Lodewijk IX van Frankrijk. De priester Jean-Marc Fournier, ging samen met de brandweer naar binnen om hem te redden. (Dat wil zeggen, de doornenkroon minus een paar stekels.. In Maastricht zouden zich namelijk twee doornen uit de kroon in separate reliekhouders in de schatkamer van de Onze-Lieve-Vrouwekerk bevinden..) Hij ligt nu in het Louvre.

Zin in een prikkeldraad sierraad? Hier is het te koop.

* Over hoe het brein ons voor de gek kan houden en dat ook redelijk voortdurend doet, gaat mijn volgende column. Houd het in de gaten! ** Ook oud-militairen, toch getraind op gevechtssituaties, waarschuwen keer op keer voor de verschrikkingen van oorlog. Voor het vijandsbeeld dat wordt gecreëerd en de gevolgen daarvan, waarbij 'gewone' mensen in moordmachines veranderen die nietsontziend die vijand wegmaaien. Zoals in de documentaire 'Once upon an time in Iraq', die bikkelhard blootlegt hoe iedereen en alles kapot gaat. *** Nog steeds, ondanks dat we weten hoe belangrijk struiken voor de bio-diversiteit zijn (en hoe belangrijk de biodiversiteit voor ons), wordt er 'prikkelstruiken' (zoals de meidoorn) gerooid, die mensen in de weg staan. Uit gemak. Omdat de landbouwmachines dan helemaal tot aan de erfgrens kunnen ploegen. En gemeentes blijven daarvoor vergunningen verlenen...

Ondersteun dit blog!

Tip Manon!

Lees je de artikelen op dit blog met interesse? Kom je hier regelmatig terug? Dan verkeer je in het goede gezelschap van honderden lezers! Waardeer je dat het hier niet vol staat met advertenties? Dan zou het fijn zijn als jij die waardering voor alle werk en energie die achter dit blog schuil gaan, zou willen laten blijken, door middel van een eenmalige, of regelmatige donatie van jouw keuze. Dankzij jouw financiële bijdrage kan ik dan in de toekomst nog meer inspirerende artikelen met je delen!

Maak je vrijwillige gift over, naar: NL87SNSB0939167336 t.n.v.: M. Claus, Wijlre

Alvast zeer bedankt!

Genoten van deze blog? Iets gelezen dat je nog niet wist? Meer inzicht verkregen?

Claus Copywriting: Storytelling by Nature

Meer informatie over Claus Copywriting, via:

www.clauscopywriting.wixsite.com/home

clauscopywriting@ziggo.nl